مقاله ها

درخت چنار پراپر آذرشهر

مقدمه:

با وجودی‌که سرزمین ایرانیان برروی کمربند ”خـشک “ قرار دارد، شمار زیادی درختان دیرزیست، به ‌ویژه در مناطق بیابانی و خشک استان‌های کشور وجود دارند. این درختان که هنوز بر روی آن‌ها توان پژوهش‌های علمی فراهم نشده است، از مهم‌ترین یادمان‌های طبیعی و زیست بومی کشور هستند. هرگاه توان بررسی‌های علمی را برروی آن‌ها به‌دست آوریم و یا در این زمینه، از وجود کارشناسان بیگانه بهره گیریم، در آن صورت دست‌کم می‌توانیم سرگذشت آب و هوایی منطقه‌های هم‌سایه‌ی این درختان را به‌دست‌‌آوریم که خود، کاری است سترگ و قابل اجرا. در این راستا، لازم است که در چند دانشگاه کشور، کرسی ویژه‌ای برای شناخت، بررسی و پژوهش بر روی درختان دیر زیست ایران به‌وجود آید و پس از انجام پژوهش‌های لازم در درون مرزهای سیاسی کشور، این پدیده در سرتاسر فلات ایران، مورد بررسی و پژوهش قرار گیرد. با شناخت کامل درباره‌ی این پدیده در سرتاسر ایران و سپس فلات ایران، می‌توان با آگاهی‌های موجود، تصویر روشن‌تری از آب و هوای ایران و فلات ایران را به دست آورد. اما شرط اصلی این‌کار این است که اجازه ندهیم که این درخت‌ها را از میان بروند. درختان كهنسال، تاريخ زنده طبيعت ايران و گنجينه‌ماندگار و ذخاير ژنتيك گياهي هر كشور به شمار مي‌آيند كه حفاظت از آنها از نظر ملي وتاريخ طبيعي اهميت بسزايي دارد. ارزش شناخت و حفظاين منابع از ديدگاه علمي، تاريخ طبيعي و حتي به عنوان ميراثي فرهنگي قابل ارزيابي است. اين درختان علاوه بر زيبايي و سر سبزي محيط، جز ميراث ملي و حتي مقدس ايرانيان محسوب مي‌شود و وجود درختان كهنسال، نشان‌دهنده ويژگي‌هاي قدسي طبيعت در ايران است. تدوين برنامه و قوانين جامع، ثبت درختان كهنسال در فهرست آثار ملي طبيعي، حفاظت علمي و دقيق، شناسنامه‌دار شدن و ايجاد مديريت منسجم براي صيانت از اين گونه‌هاي ارزشمند را ضروري مي نمايد. نبود قوانين قاطع، ايجاد جاده، سوزاندن، قطع درخت، و تخريب از جمله عوامل انساني است كه اين آثار ارزشمند را تهديد مي‌كند. اما بيشترين مشكل براي حفاظت از درختاني است كه در خارج محوطه بقاع متبركه و اماكن مذهبي هستند اگر اقدامي عاجل براي حمايت از گونه‌هاي ارزشمند قديمي نشود، شمار زيادي از اين درختان كه ريشه در تاريخ دارد، منقرض مي‌شوند. درختان کهنسال در طول هزاران سال، موانع اکولوژيک و تنشهاي نامساعد اقليمي و محيطي متعدد را پشت سرگذاشته و همچنان به زندگي خودادامه ميدهند. به رغم اين که هرساله تعدادي از اين ذخاير ارزشمند ملي به دليل غفلت و ناآگاهي و به ندرت توسط عوامل طبيعي آسيب ميبينند، لزوم تحقيقات و پژوهشهاي علمي هرچه بيشتر بر روي آنها احساس ميشود. از سويي ويژگيهاي اقليمي نيمه خشک ايران و کمبود منابع آبي در کشورو از سوي ديگر آيين کهن و فرهنگ ديرپاي ايرانيان است که در آن درخت به عنوان يکي ازنمادهاي ظهور اراده خداي يکتا روي زمين از احترام ويژهاي برخوردار بودهاست. براي ايرانيان تمامي درختان به ويژه درختان چنار و سرو از احترام ويژهاي برخورداربوده اند، به گونهاي که حتي بسياري عقيده داشتند که زرتشت درخت سرو را از بهشت به ايران آورده است. به همين روي مي­بينيم، درختان کهنسال چند هزار ساله در جاي جايايران هنوز جنبه تقدس خود را حفظ کرده ­اند. ايرانيان حتي درختان را تجسم انسانهاي نيکوکاري مي­دانستند که پس از مرگ به درخت تبديل شده­ اند تا زندگي جاويد پيدا کنند. براين اساس حتي دراوستا، آسيب­ رساندن و قطع درختان، گناهي بزرگ است که هر کس اين عمل نکوهيده راانجام دهد بايد منتظر پيشامد ناگواري براي خود يا نزديکانش باشد.

 

توصيف وضعيت اثر

درخت چنار پراپر آذرشهر در حال حاضر در بخش مرکزی شهر آذرشهر و در وسط میدان پراپر این شهر، که از محلات قدیمی این شهر است(دهناد، 1382، 64)، قرار گرفته است. با توجه به شرایط جوی منطقه و میزان رطوبت و بارندگی مناسب و حفاظت­های صورت گرفته از سوی شهرداری منطقه، این درخت از شرایط زیستی نسبتا مناسبی برخوردار می­باشد.

 

درخت چنارکهنسال آذرشهر از غرب متصل به دیوار مسجد علی پنجَسی می­باشد و تنه درخت از دیوار 3متر فاصله دارد. این درخت از سایر جهات با فضای سبز و کوچه های شهری محصور گشته است. احتمالا و با توجه به شواهد موجود، درخت در میدان محله­ای، محله پراپر و در جوار مسجد سجاد(مسجد مردانه) و مسجد علی پنجسی(پنجه علی)، که به علت قرار داشتن سنگی که بر روی آن رد یک دست، که احتمالا به صورت طبیعی حک شده است، به این نام مشهور گشته و مسجد زنانه محله بوده است، قرار دارد. قطر شرقی-غربی این درخت 420 سانتیمتر و قطر شمالی-جنوبی آن در حدود 260 سانتیمتر می­باشد. محیط تنه درخت در ارتفاع 150سانتیمتری حدود 9.4 متر است. درخت مذکور از میان دچار پوسیدگی شدید شده است به طوریکه درخت از درون تهی گشته و دو شکاف در شمال و جنوب به ترتیب به عرض 160سانتیمتر و 70سانتیمتر، عملا درخت را به دو بخش جداگانه تقسیم نموده است. این بخش در نیم قرن پیش طبق گفته شاهدان محلی کفاشی بوده است و در اثر آتش سوزی تخریب شده و در سالهای اخیر در پایه درخت به ارتفاع 120 سانتیمتر سکوسازی شده است، که دارای شکل مدور بوده و حدود 20متر وسعت دارد. این پایه که با خاک پرشده است پوسیدگی بیش از پیش درخت در پی داشته است. در شرق و شمال شرق درخت در سالهای اخیر فضای سبزی به وسعت حدود 700 متر احداث شده است. طبق وضع موجود وضعیت قسمت شرقی درخت بهتر از قسمت غربی است و ارتفاع تنه در این بخش حدود 9متر و در بخش غربی حدود 6متر است. پایه قسمت غربی بسیار پوسیده و کم استحکام است و اگر قسمتهای زنده درخت نبود بسیار پیشتر از این فرو افتاده بوده است. ارتفاع درخت در حدود 16 متر و ابعاد تاج درخت در حدود 15 متر در 15 متر می­باشد. بخش آسیب­دیده درخت در مرکز از ابعادی در حدود 170× 270سانتیمتر می­باشد. قرارگیری این درخت در وسط میدان محله­ای و در کنار مسجد فواید و مضراتی برای درخت کهنسال به همراه داشته است. از مهمترین فواید آن نظارت و حفاظت کامل درخت از سوی شهرداری شهر و اهالی می­باشد که در سالهای اخیر رسیدگی به این مسئله بیشتر مورد توجه مسئولین قرار گرفته است. لیکن قرارگیری درخت مذکور در میانه میدان و در کنار دو مسجد مذکور زیانهایی را نیز به همراه داشته است از جمله اینکه به جهت وجود ابنیه درخت از فضا و شرایط کافی جهت رشد مناسب برخوردار نمی­باشد و دیگر آسیب وارده آتش گرفتن درخت در اثر شمع­هایی است که در جوار درخت و سنگ پنجه علی در روزهای خاص روشن می­شوند و تا بحال چندین بار باعث ایجاد آتش سوزی در تنه خشک درخت شده­اند. همچنین به سبب بازخورد بسیار عوامل انسانی با درخت مذکور به جهت قرارگیری در بخش پر رفت و آمد محله خطر تخریب عوامل انسانی دو چندان می­شود. که البته این مسئله با افزایش آگاهی سطح عمومی سکنه شهر قابل کنترل می­باشد.

 

درخت چنار کهنسال آذرشهر بر اساس گمانه زنی صورت گرفته بر تنه درخت، طبق نظر کارشناسی و در مقایسه با دیگر درختان کهنسال تاریخ گذاری شده، از جمله چنار ابرکوه، از قدمتی 1200 ساله و شاید بیشتر از این برخوردار است و جزو قديمي ترين درختان چنار کهنسال كشور محسوب مي گردد. طی دوران توسط تخریبات انسانی و طبیعی برخی شاخه­های فوقانی این درخت بریده شده است.

 

 آدرس: تبریز – خیابان ارتش جنوبی – روبروی خیابان ارک              تلفن: 6-35546164   فاکس:35543953    کدپستی: 5137653363   ایمیل: info@eachto.ir