مقاله ها

درخت چنار زاویه جلفا

مقدمه:

با وجودی‌که سرزمین ایرانیان برروی کمربند ”خـشک “ قرار دارد، شمار زیادی درختان دیرزیست، به ‌ویژه در مناطق بیابانی و خشک استان‌های کشور وجود دارند. این درختان که هنوز توان پژوهش‌های علمی بر روی آن‌ها فراهم نشده است، از مهم‌ترین یادمان‌های طبیعی و زیست بومی کشور هستند. هرگاه توان بررسی‌های علمی را برروی آن‌ها به‌دست آوریم و یا در این زمینه، از وجود کارشناسان بیگانه بهره گیریم، در آن صورت دست‌کم می‌توانیم سرگذشت آب و هوایی منطقه‌های هم‌سایه‌ی این درختان را به‌دست‌‌آوریم که خود، کاری است سترگ و قابل اجرا. در این راستا، لازم است که در چند دانشگاه کشور، کرسی ویژه‌ای برای شناخت، بررسی و پژوهش بر روی درختان دیر زیست ایران به‌وجود آید و پس از انجام پژوهش‌های لازم در درون مرزهای سیاسی کشور، این پدیده در سرتاسر فلات ایران، مورد بررسی و پژوهش قرار گیرد. با شناخت کامل درباره‌ی این پدیده در سرتاسر ایران و سپس فلات ایران، می‌توان با آگاهی‌های موجود، تصویر روشن‌تری از آب و هوای ایران و فلات ایران را به دست آورد. اما شرط اصلی این‌کار این است که اجازه ندهیم که این درخت‌ها را از میان بروند. درختان كهنسال، تاريخ زنده طبيعت ايران و گنجينه‌ماندگار و ذخاير ژنتيك گياهي هر كشور به شمار مي‌آيند كه حفاظت از آنها از نظر ملي وتاريخ طبيعي اهميت بسزايي دارد. ارزش شناخت و حفظ اين منابع از ديدگاه علمي، تاريخ طبيعي و حتي به عنوان ميراثي فرهنگي قابل ارزيابي است. اين درختان علاوه بر زيبايي و سر سبزي محيط، جز ميراث ملي و حتي مقدس ايرانيان محسوب مي‌شود و وجود درختان كهنسال، نشان‌دهنده ويژگي‌هاي قدسي طبيعت در ايران است. تدوين برنامه و قوانين جامع، ثبت درختان كهنسال در فهرست آثار ملي طبيعي، حفاظت علمي و دقيق، شناسنامه‌دار شدن و ايجاد مديريت منسجم براي صيانت از اين گونه‌هاي ارزشمند را ضروري مي نمايد. نبود قوانين قاطع، ايجاد جاده، سوزاندن، قطع درخت، و تخريب از جمله عوامل انساني است كه اين آثار ارزشمند را تهديد مي‌كند. اما بيشترين مشكل براي حفاظت از درختاني است كه در خارج محوطه بقاع متبركه و اماكن مذهبي هستند اگر اقدامي عاجل براي حمايت از گونه‌هاي ارزشمند قديمي نشود، شمار زيادي از اين درختان كه ريشه در تاريخ دارد، منقرض مي‌شوند. درختان کهنسال در طول هزاران سال، موانع اکولوژيک و تنشهاي نامساعد اقليمي و محيطي متعدد را پشت سرگذاشته و همچنان به زندگي خودادامه ميدهند. به رغم اين که هرساله تعدادي از اين ذخاير ارزشمند ملي به دليل غفلت و ناآگاهي و به ندرت توسط عوامل طبيعي آسيب ميبينند، لزوم تحقيقات و پژوهشهاي علمي هرچه بيشتر بر روي آنها احساس ميشود. از سويي ويژگيهاي اقليمي نيمه خشک ايران و کمبود منابع آبي در کشورو از سوي ديگر آيين کهن و فرهنگ ديرپاي ايرانيان است که در آن درخت به عنوان يکي ازنمادهاي ظهور اراده خداي يکتا روي زمين از احترام ويژهاي برخوردار بودهاست. براي ايرانيان تمامي درختان به ويژه درختان چنار و سرو از احترام ويژهاي برخورداربوده اند، به گونهاي که حتي بسياري عقيده داشتند که زرتشت درخت سرو را از بهشت به ايران آورده است. به همين روي ميبينيم، درختان کهنسال چند هزار ساله در جاي جاي ايران هنوز جنبه تقدس خود را حفظ کرده اند. ايرانيان حتي درختان را تجسم انسانهاي نيکوکاري ميدانستند که پس از مرگ به درخت تبديل شده اند تا زندگي جاويد پيدا کنند. براين اساس حتي دراوستا، آسيب رساندن و قطع درختان، گناهي بزرگ است که هر کس اين عمل نکوهيده راانجام دهد بايد منتظر پيشامد ناگواري براي خود يا نزديکانش باشد.

 

توصيف وضعيت اثر

درختان چنار زاویه در حال حاضر در روستای زاویه، از توابع دهستان ارسی، بخش مرکزی شهرستان جلفا و در شرق این روستا واقع شده اند. این درختان در ضلع جنوبی امامزاده سید اسماعیل به فاصله 370سانتیمتر از هم قرار دارند. درخت شمالی بسیار قدیمی­تر از درخت جنوبی است. درخت شمالی درحدود 330سانتیمتر قطرشرقی-غربی و 280سانتیمتر قطرشمالی-جنوبی دارد و از میان به وسعت 4 متر مربع توخالی است، که دهانه ورودی آن 125سانتیمتر عرض و 260 ارتفاع دارد. این تنه عظیم در حدود 5متر ارتفاع دارد. محیط تنه در ارتفاع 150 سانتیمتری 8متر می­باشد. درخت جنوبی مقداری جوانتر از درخت شمالی دیده می­شود و 210 سانتیمتر قطر دارد. این درخت نیز از میان پوسیده است، که در حدود 2متر وسعت دارد و عرض دهانه این پوسیدگی 120سانتیمتر و ارتفاع آن 3متر می­باشد. تا ارتفاع 5متری تنه اصلی برجای مانده است و محیط آن در ارتفاع 2متری در حدود 4متر می­باشد. وسعت تاج این دو درخت که درهم فرو رفته ­اند در حدود 550متر مربع و ابعاد آن 30متر شمالی-جنوبی در 17 متر شرقی-غربی است. با توجه به اینکه درخت جنوبی بیشتر از درخت شمالی دوچار آفت­های مختلف طبیعی و انسانی شده است، بیشتر در شرف فروپاشی قرار دارد و اهالی با ترفندهای مختلف درصدد حفظ و نگهداری این درخت برآمده اند از جمله سعی در مهار قسمتهای پوسیده با بستن طناب نموده­اند، که زیاد کارآمد نبوده است. اطراف تنه هر دو درخت به ارتفاع 180سانتیمتر با نرده و توری آهنی محافظت شده است، ولی با توجه به وزن زیاد شاخه ها، در محل اتصال این شاخه ­ها به تنه اصلی ترک های بزرگی دیده می­شود، که این وضعیت در مورد شاخه شمالی درخت شمالی مشهودتر است. شاخه های بالایی درخت در اثر خشکی و سنگینی تخریب و توسط اهالی اصلاح شده است. هر دو درخت آسیب زیادی را از بلایای انسانی و طبیعی دیده­اند و وسعت کم تاج این درختان در مقایسه با قطر تنه ها از این مساله نشات می­گیرد. از زیر این درختان در گذشته نهر آب در راستای شرق به غرب می­گشته است، که در سالهای اخیر با تعمیرات صورت گرفته در امام زاده و محوطه آن که این درختان در آن واقع شده­اند، توسط اهالی سیستم آبیاری زیر زمینی جهت سیراب نمودن این درختان درنظر گرفته شده است. در حال حاظر سکویی که این درختان در محوطه امامزاده بر روی آن قرار گرفته اند از سطح زمینهای غرب امامزاده در حدود 4متر ارتفاع دارد. این درختان به دليل وقوع حوادث طبيعي از جمله صاعقه و اصطكاك و اشتباهات انسانی چندين بار دچار آتش سوزي شده و بیشتر تنه آنها از بين رفته است. مشاهده تنه سياه و توخالي و زغالي شكل آن چشم هر رهگذري را معطوف به وقوع حوادث طبيعي كه سال ها پيش و در چندين مرحله رخ داده است، مي كند.ارتفاع این درختان حدود 15 متراست. گذشت زمان و وقوع حوادث و سوانح طبيعي باعث شده بیشتر شاخه های فوقانی این درختان خشک و از ارتفاع درختان به شکل چشم گیری کاسته شده است و تنها شاخه شاداب اين درخت در شمال درخت شمالی باید توسط يك ستون استحکام یابد. درخت شمالی در 10متری جنوب امام زاده واقع شده است این درختان به علت ارتفاع و عظیم بودنشان از تمامي نقاط روستا در کنار امام زاده و جنوب آن قابل مشاهده­اند. محوطه­ای که اين درختان كهنسال در آن قرار گرفته­اند در حدود 600 متر مربع است، که توسط شورای اسلامی روستای زاویه تبدیل به محوطه امامزاده گشته است.

 

 

 آدرس: تبریز – خیابان ارتش جنوبی – روبروی خیابان ارک              تلفن: 6-35546164   فاکس:35543953    کدپستی: 5137653363   ایمیل: info@eachto.ir